Zabytki — Tomaszkowo

Sanktuarium Maryjne w Gietrzwałdzie to najważniejsze miejsce kultu maryjnego w Polsce północno-wschodniej, gdzie w 1877 roku miały miejsce uznane przez Kościół objawienia Matki Bożej. Bazylika Narodzenia NMP gromadzi corocznie tysiące pielgrzymów z całego kraju. To jedyne uznane przez Kościół katolicki objawienia maryjne na ziemiach polskich.

Kościół pw. śś. Mikołaja i Jana Ewangelisty w Sząbruku to gotycka świątynia warmińska będąca przykładem sakralnej architektury regionu. Kościół z murów gotyckich z charakterystyczną wieżą jest ważnym zabytkiem historycznym w gminie Gietrzwałd. Stanowi element dziedzictwa kulturowego warmińskich wsi powiatu olsztyńskiego.

Neogotycka świątynia z lat 1901–1903, uznawana za jeden z najpiękniejszych kościołów neogotyku w Polsce północno-wschodniej. Trójnawowy kościół z wysoką wieżą dominującą w panoramie centrum Olsztyna. Zbudowany dla ludności polskojęzycznej — jeden z symboli polskości Olsztyna w czasach pruskich.

Najstarsza budowla świecka Olsztyna — gotycki ratusz z XIV w. przebudowywany po pożarze w 1623–24 r. Usytuowany w środku Rynku Starego Miasta, z zachowanymi zegarami słonecznymi na ścianach. Dziś siedziba Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Emilii Sukertowej-Biedrawiny. Centralny punkt historycznego układu urbanistycznego Olsztyna.

Najstarszy kościół Olsztyna — gotycka świątynia halowa z przełomu XIV/XV w. Trójnawowa bazylika z wieżą widoczną z całego Starego Miasta. Tu przez wiele lat pracował Feliks Nowowiejski, kompozytor „Roty". Wnętrze zdobią zabytkowa marmurowa chrzcielnica z XVII w. i gotycki tryptyk. Jeden z najważniejszych kościołów gotyckich Warmii.

Gotycki zamek z XIV w. (ok. 1345–1353), siedziba administratorów Kapituły Warmińskiej. W latach 1516–1521 mieszkał tu Mikołaj Kopernik, który własnoręcznie wykonał na ścianach krużganku tablicę astronomiczną — jedyny zachowany instrument astronomiczny jego autorstwa. Wpisany na listę Pomników Historii w 2023 r. W zamku mieści się Muzeum Warmii i Mazur.

Fragmenty gotyckich murów obronnych z drugiej połowy XIV w., łączących fortyfikacje zamku z systemem obronnym miasta. W XVI w. dobudowano niższy mur zewnętrzny z bastionami. Zachowane odcinki tworzą malowniczą trasę wzdłuż rzeki Łyny i zamku. Wpisane do rejestru zabytków.