Zabytki — Naterki

Sanktuarium Maryjne w Gietrzwałdzie to najważniejsze miejsce kultu maryjnego w Polsce północno-wschodniej, gdzie w 1877 roku miały miejsce uznane przez Kościół objawienia Matki Bożej. Bazylika Narodzenia NMP gromadzi corocznie tysiące pielgrzymów z całego kraju. To jedyne uznane przez Kościół katolicki objawienia maryjne na ziemiach polskich.

Kościół pw. śś. Mikołaja i Jana Ewangelisty w Sząbruku to gotycka świątynia warmińska będąca przykładem sakralnej architektury regionu. Kościół z murów gotyckich z charakterystyczną wieżą jest ważnym zabytkiem historycznym w gminie Gietrzwałd. Stanowi element dziedzictwa kulturowego warmińskich wsi powiatu olsztyńskiego.

Gotycki zamek z XIV w. (ok. 1345–1353), siedziba administratorów Kapituły Warmińskiej. W latach 1516–1521 mieszkał tu Mikołaj Kopernik, który własnoręcznie wykonał na ścianach krużganku tablicę astronomiczną — jedyny zachowany instrument astronomiczny jego autorstwa. Wpisany na listę Pomników Historii w 2023 r. W zamku mieści się Muzeum Warmii i Mazur.

Najstarsza budowla świecka Olsztyna — gotycki ratusz z XIV w. przebudowywany po pożarze w 1623–24 r. Usytuowany w środku Rynku Starego Miasta, z zachowanymi zegarami słonecznymi na ścianach. Dziś siedziba Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Emilii Sukertowej-Biedrawiny. Centralny punkt historycznego układu urbanistycznego Olsztyna.

Monumentalna świątynia z lat 1913–1915, wzniesiona jako ewangelicko-augsburski Garnisonkirche armii cesarskiej. Trójnawowy kościół z transeptem i 58-metrową wieżą z podwójną iglicą. Po 1945 r. przejęty przez Kościół Katolicki i kościół garnizonowy. Jeden z najwybitniejszych przykładów późnoneogotyku w Polsce północno-wschodniej.

Fragmenty gotyckich murów obronnych z drugiej połowy XIV w., łączących fortyfikacje zamku z systemem obronnym miasta. W XVI w. dobudowano niższy mur zewnętrzny z bastionami. Zachowane odcinki tworzą malowniczą trasę wzdłuż rzeki Łyny i zamku. Wpisane do rejestru zabytków.

Najstarszy kościół Olsztyna — gotycka świątynia halowa z przełomu XIV/XV w. Trójnawowa bazylika z wieżą widoczną z całego Starego Miasta. Tu przez wiele lat pracował Feliks Nowowiejski, kompozytor „Roty". Wnętrze zdobią zabytkowa marmurowa chrzcielnica z XVII w. i gotycki tryptyk. Jeden z najważniejszych kościołów gotyckich Warmii.

Neogotycka świątynia z lat 1901–1903, uznawana za jeden z najpiękniejszych kościołów neogotyku w Polsce północno-wschodniej. Trójnawowy kościół z wysoką wieżą dominującą w panoramie centrum Olsztyna. Zbudowany dla ludności polskojęzycznej — jeden z symboli polskości Olsztyna w czasach pruskich.

Zabytkowy budynek przy Targu Rybnym — dawna siedziba redakcji i drukarni „Gazety Olsztyńskiej" (1920–1939), polskojęzycznego pisma walczącego o polskość Warmii przed plebiscytem. Dziś oddział Muzeum Warmii i Mazur z wystawą o historii prasy polskiej na Warmii. Jeden z ważnych symboli tożsamości narodowej regionu.

Konkatedra pw. św. Jakuba Starszego Apostoła w Olsztynie to gotycka świątynia z XIV-XV wieku, będąca jednym z najważniejszych kościołów diecezji warmińskiej. Kościół murowany z cegły gotyckiej z imponującą wieżą dominuje w panoramie Starego Miasta Olsztyna. Budowla jest wpisana na listę zabytków i stanowi centrum religijne miasta.

Jedyna zachowana z trzech bram strzegących wejść do Olsztyna — gotycka budowla z XIV w., symbol miasta. Wieża o wysokości 23 m z czerwonej cegły gotyckiej z mozaiką Matki Boskiej Królowej Pokoju na elewacji. Od 1994 r. siedziba Galerii Sztuki Dawnej. Wejście do Starego Miasta od strony Nowego Miasta.