Śladami Napoleona na Warmii

Gdy Europa przyszła na Warmię

Luty 1807 roku. Termometr wskazuje minus dwadzieścia stopni. Po zamarzniętych drogach Warmii i Mazur przemieszcza się Wielka Armia — blisko sto tysięcy francuskich żołnierzy pod dowództwem Napoleona Bonapartego. Naprzeciw nim stoi armia rosyjska wspierana przez pruskie niedobitki. Europa ściera się na warmińskich polach, w lasach i nad zamarzniętymi jeziorami. To epizod z pozoru lokalny, a jednak kluczowy dla dalszych losów kontynentu — i fascynujący ślad historyczny, który do dziś można przemierzać pieszo i rowerem.

Warmia, po rozbiorach Rzeczypospolitej wcielona do Prus, stała się areną jednego z najbardziej dramatycznych rozdziałów kampanii napoleońskiej 1806–1807 roku. Cesarz Francuzów, ścigając wycofujące się wojska rosyjskie generała Bennigsena, przeciągnął swoje oddziały przez zamarznięte jeziora i mroźne lasy od Nidzicy aż po Lidzbark Warmiński i dalej — do Ostródy. Dziś śladami tych wydarzeń prowadzą dwa szlaki turystyczne, a w kilku miejscowościach co roku odbywają się rekonstrukcje historyczne, przyciągające pasjonatów z całej Europy.

Bitwa pod Jonkowem — starcie w sercu Warmii

3 lutego 1807 roku, na polach między Jonkowem a Gutkowem, zaledwie kilkanaście kilometrów na północ od Olsztyna, rozegrała się krwawa bitwa, którą Napoleon uznał za jedno ze swoich zwycięstw. Rosjanie, zaskoczeni tempem marszu Francuzów, musieli wycofać się w kierunku Lidzbarka Warmińskiego, pozostawiając na polu bitwy setki zabitych i rannych. Strategicznie była to operacja mistrzowska — Bonaparte zmusił przeciwnika do odwrotu bez decydującego starcia, oszczędzając siły na późniejsze kampanie.

Do dziś w okolicach Jonkowa można natknąć się na pozostałości umocnień ziemnych, a coroczne rekonstrukcje historyczne przyciągają grupy rekonstrukcyjne z Polski, Francji, Rosji i Niemiec. Huk armat, kawaleryjskie szarże i dym prochu na polach Warmii — to widowisko, które na kilka godzin przenosi widzów w realia krwawej zimy 1807 roku.

Niebieski szlak — 40 kilometrów śladami cesarza

Z myślą o turystach wytyczono niebieski Szlak Napoleoński, liczący około 40 kilometrów i wiodący przez tereny, którymi przemieszczała się Wielka Armia w okolicach Olsztyna i Dobrego Miasta. Trasa prowadzi przez malownicze lasy, pagórki morenowe i dolinę Łyny — rzeki, która wielokrotnie stanowiła naturalną przeszkodę na drodze wojsk. Szlak jest dobrze oznakowany i dostępny zarówno dla piechurów, jak i rowerzystów. To idealna propozycja na jednodniową wycieczkę łączącą aktywność fizyczną z żywą lekcją historii.

Ostróda — miesiąc, który wstrząsnął Europą

Po krwawej bitwie pod Pruską Iławą (dzisiejszy Bagrationowsk w obwodzie królewieckim), która 8 lutego 1807 roku zebrała krwawe żniwo po obu stronach, Napoleon zatrzymał się w Ostródzie. Krzyżacki zamek nad jeziorem Drwęckim stał się na cały miesiąc jego tymczasową kwaterą główną. To właśnie stąd cesarz wydał dziesiątki rozkazów reorganizujących armię, przyjmował raporty od marszałków i dyplomatów, a także — jak chce legenda — przeżył wielką miłość.

Właśnie w Ostródzie na początku marca 1807 roku Napoleon poznał Marię Walewską, młodą polską hrabinę, która przybyła do cesarza z misją przekonania go do odbudowy państwa polskiego. Romans, który rozpoczął się w ostródzkich murach, trwał kilka lat i zaowocował narodzinami syna — Aleksandra Walewskiego, późniejszego ministra spraw zagranicznych Francji. Spacerując dziś po nadbrzeżu Drwęckiego, można sobie wyobrazić tę samą taflę jeziora, na którą spoglądał zakochany cesarz.

Kamieniec — wersal wschodnich Prus

Kilka kilometrów na południe od dzisiejszego Susza znajduje się pałac w Kamieńcu, zwany Wersalem Wschodniopruskim. Ta barokowa rezydencja rodu von Finckenstein gościła Napoleona dwukrotnie — w 1807 i 1809 roku. To właśnie tutaj cesarz spędził kilka miesięcy, przyjmując ambasadorów i prowadząc negocjacje dyplomatyczne. Pałac otacza rozległy park krajobrazowy ze stawami i alejami, po których Bonaparte uwielbiał spacerować. Dziś obiekt jest w rękach prywatnych i stopniowo poddawany renowacji.

Zielony szlak na Pojezierzu Iławskim prowadzi od Szymbarku do Kamieńca, wiedzie aleją, którą podobno cesarz przemierzał najchętniej, i pozwala poznać ten urokliwy zakątek regionu — z dala od zgiełku głównych tras turystycznych.

Lidzbark Warmiński — bitwa pod Heilsbergiem

10 czerwca 1807 roku pod Lidzbarkiem Warmińskim (ówczesnym Heilsbergiem) rozegrała się jedna z największych bitew kampanii. Napoleon osobiście dowodził oddziałami, które starły się z Rosjanami ufortyfikowanymi na przedpolach miasta. Bitwa była niezwykle zacięta — Francuzi stracili ponad 10 tysięcy żołnierzy, Rosjanie około 6 tysięcy. Mimo wysokich strat Napoleon odniósł taktyczne zwycięstwo, zmuszając przeciwnika do odwrotu.

Co roku w rocznicę bitwy w Lidzbarku odbywa się jej rekonstrukcja — jedno z największych tego typu wydarzeń w północnej Polsce. Inscenizacja, z udziałem kilkuset rekonstruktorów w mundurach z epoki, artylerią i kawalerią, przyciąga tysiące widzów i jest żywą lekcją historii, która na długo zapada w pamięć.

Epizody, które warto znać

Napoleoński epizod na Warmii trwał zaledwie kilka miesięcy, ale pozostawił trwałe ślady — w architekturze, w toponimii, w lokalnych legendach i w pamięci mieszkańców. Szlaki turystyczne, rekonstrukcje i zachowane obiekty pozwalają dziś dotknąć tej fascynującej historii na wyciągnięcie ręki. Wędrówka niebieskim szlakiem z Olsztyna albo zielonym z Szymbarku to nie tylko wycieczka krajoznawcza — to podróż do czasów, gdy losy Europy ważyły się na warmińskich polach.