Od Prusów do Unii Europejskiej — burzliwa historia Warmii i Mazur

Prusowie — tajemniczy lud bursztynowego wybrzeża

Zanim pojawili się tu Polacy, Niemcy czy Krzyżacy, ziemie dzisiejszej Warmii i Mazur zamieszkiwali Prusowie — lud bałtyjski, spokrewniony z Litwinami i Łotyszami, który osiedlił się między Wisłą a Niemnem już w VI wieku przed naszą erą. Przez ponad dwa tysiąclecia tworzyli odrębną cywilizację: mówili własnym językiem (z rodziny bałtyjskich), czcili siły natury — Perkuna, boga wojny i piorunów, oraz Curche, boga plonów — i żyli w zorganizowanych wspólnotach plemiennych, rządzonych przez kapłanów i wodzów.

Prusowie nie znali pisma, ale byli doskonałymi rzemieślnikami i handlowcami. To przez ich ziemie przebiegał słynny Bursztynowy Szlak, łączący wybrzeże Bałtyku z cywilizacjami śródziemnomorskimi. Bursztyn — skamieniała żywica, której Bałtyk dostarczał w obfitości — był towarem pożądanym w całym starożytnym świecie, a Prusowie kontrolowali jego wydobycie i handel. Ich pogańskie wierzenia, opór wobec chrystianizacji i niezależność polityczna przez wieki stanowiły przeszkodę dla ekspansji sąsiednich państw chrześcijańskich.

Krzyżacy — krzyż i miecz

W 1226 roku książę Konrad Mazowiecki, nękany najazdami Prusów na swoje ziemie, popełnił decyzję, która zmieniła bieg historii Europy Środkowo-Wschodniej — sprowadził na te tereny Zakon Krzyżacki. Rycerze w białych płaszczach z czarnym krzyżem, wygnani właśnie z Ziemi Świętej, otrzymali od księcia ziemię chełmińską jako bazę wypadową, a od papieża i cesarza — błogosławieństwo na krucjatę przeciwko pogańskim Prusom.

Przez kolejne dekady Krzyżacy, metodą krwawych podbojów, fortyfikowania zdobytych terenów i sprowadzania osadników z Niemiec i Polski, systematycznie podbijali pruskie plemiona. W 1243 roku papież Innocenty IV podzielił zdobyte ziemie na cztery diecezje: chełmińską, pomezańską, warmińską i sambijską, tworząc podwaliny pod przyszłe struktury państwowe regionu. Prusowie, mimo heroicznego oporu i kolejnych powstań, byli systematycznie eksterminowani, wypierani lub wchłaniani przez napływającą ludność. Ich język wymarł ostatecznie na przełomie XVII i XVIII wieku, ale genetyczne dziedzictwo pozostało we krwi wielu współczesnych mieszkańców regionu.

Grunwald 1410 — przełom na polach Mazowsza

15 lipca 1410 roku, na polach między Grunwaldem, Stębarkiem i Łodwigowem, rozegrała się jedna z największych bitew średniowiecznej Europy. Połączone siły Królestwa Polskiego pod wodzą Władysława Jagiełły i Wielkiego Księstwa Litewskiego pod dowództwem Witolda starły się z armią zakonu krzyżackiego. W bitwie poległ wielki mistrz Ulrich von Jungingen i niemal całe dowództwo zakonu. Zwycięstwo polsko-litewskie złamało potęgę krzyżacką, choć sam zamek w Malborku obronił się przed oblężeniem.

Dziś pola Grunwaldu to jedno z najważniejszych miejsc pamięci narodowej w Polsce. Co roku, w rocznicę bitwy, odbywa się tu wielka inscenizacja historyczna, przyciągająca tysiące widzów i setki rekonstruktorów z całej Europy. Nowoczesne muzeum i pomnik bitwy czynią z tego miejsca obowiązkowy punkt na mapie każdego miłośnika historii.

Warmia polska, Prusy lenne — podział, który trwał wieki

Pokój toruński z 1466 roku podzielił państwo krzyżackie na dwie części: Warmia — jako część Prus Królewskich — została wcielona bezpośrednio do Korony Polskiej, podczas gdy pozostałe ziemie zakonu (Prusy Zakonne) stały się lennem króla Polski. Ten podział na trwałe ukształtował tożsamość regionu — Warmia przez stulecia była katolicką enklawą w protestanckim morzu Prus Książęcych.

W 1525 roku ostatni wielki mistrz krzyżacki, Albrecht Hohenzollern, przeszedł na luteranizm, rozwiązał zakon i ogłosił się świeckim księciem Prus — w ten sposób powstały Prusy Książęce, pierwsze państwo protestanckie w Europie. Hołd pruski, złożony królowi Zygmuntowi Staremu na krakowskim rynku, przypieczętował zależność lenną nowego władcy od Polski. W 1701 roku elektor brandenburski Fryderyk I koronował się w Królewcu na „króla w Prusach”, dając początek Królestwu Prus — mocarstwu, które w kolejnych stuleciach odegra główną rolę w rozbiorach Rzeczypospolitej.

XIX i XX wiek — epoka burz i przemian

Rozbiory Polski w 1772 roku przyniosły Warmię pod panowanie pruskie. Epizod napoleoński w 1807 roku na chwilę przywrócił nadzieję na zmianę, ale kongres wiedeński 1815 roku potwierdził pruską dominację. W 1871 roku region stał się częścią zjednoczonego Cesarstwa Niemieckiego.

W czasie I wojny światowej, w sierpniu 1914 roku, między Działdowem a Olsztynkiem rozegrała się bitwa pod Tannenbergiem — jedno z największych starć frontu wschodniego, w którym armia niemiecka pod dowództwem Hindenburga i Ludendorffa zniszczyła rosyjską 2. Armię generała Samsonowa. Po wojnie, w 1920 roku, na Warmii, Mazurach i Powiślu przeprowadzono plebiscyt — mieszkańcy mieli zdecydować o przynależności państwowej tych ziem. Zdecydowana większość opowiedziała się za pozostaniem w Prusach Wschodnich, co na kolejne dwadzieścia lat przypieczętowało niemiecki charakter regionu.

Druga wojna światowa przyniosła regionowi niewyobrażalną tragedię. To właśnie na Mazurach — w lesie pod Gierłożą koło Kętrzyna — Hitler ulokował swoją główną kwaterę wojenną, Wilczy Szaniec. Stamtąd przez kilka lat kierował wojną na froncie wschodnim i to tam 20 lipca 1944 roku Claus von Stauffenberg przeprowadził nieudany zamach na jego życie. Dziś Wilczy Szaniec to jeden z najczęściej odwiedzanych obiektów turystycznych w Polsce — betonowe ruiny przypominają o mrocznym rozdziale historii.

Rok 1945 i nowy początek

Zimą 1945 roku przez region przetoczyła się ofensywa Armii Czerwonej. Ludność cywilna — Niemcy i autochtoniczni Warmiacy i Mazurzy — masowo uciekała na zachód przed nadciągającym frontem. Ci, którzy pozostali, doświadczyli grabieży, gwałtów i wysiedleń. Po konferencji poczdamskiej ziemie te przyznano Polsce. Na miejsce wysiedlonych Niemców i Warmiaków napłynęli osadnicy z centralnej Polski, Kresów Wschodnich i repatrianci z różnych stron Europy.

Dla autochtonów — Warmiaków i Mazurów — powojenne dekady były szczególnie trudne. Komunistyczne władze Polski przez lata traktowały ich jak Niemców, poddając weryfikacjom narodowościowym, szykanom i presji asymilacyjnej. Wielu wyjechało do RFN w ramach łączenia rodzin, niektórzy do dziś z nostalgią wspominają swoją małą ojczyznę.

Dziedzictwo i pojednanie

Dziś historia Warmii i Mazur — wielowarstwowa, skomplikowana i fascynująca — jest źródłem dumy mieszkańców i atrakcją dla turystów. Pruskie grodziska, krzyżackie zamki, barokowe kościoły, cmentarze z niemieckimi inskrypcjami, ślady napoleońskich bitew, bunkry II wojny światowej — wszystko to składa się na unikatowy palimpsest kulturowy, jakiego nie znajdziemy nigdzie indziej w Europie.

W XXI wieku obserwujemy fenomen — stopniowe odradzanie się zainteresowania pruskim i niemieckim dziedzictwem regionu. Stowarzyszenia społeczne, naukowcy i pasjonaci odkrywają na nowo historię Prusów, rewitalizują ewangelickie cmentarze, badają losy dawnych mieszkańców. Powstają szlaki kulturowe, publikacje, festiwale i inicjatywy polsko-niemieckiego pojednania. Warmia i Mazury, najbardziej „nietypowy” region Polski, odnajduje swoją tożsamość w dialogu między tym, co było, a tym, co jest.